هنر در عصر تیموریان (4)

هنر در عصر تیموریان (4)

در ازبکستان

شاه زند:          مجموعه ای متشکل از شانزده بنا که در شمال شرقی سمرقند قرار دارد. نام آن برگرفته از زیارتگاهی است که از قدیم در آن محل و منسوب به قثم بن عباس، پسرعموی پیغمبر(ص) بود. هدف تیمور از ایجاد این مجموعه، احداث آرامگاه برای اعضای خانواده اش بود که نخستین ایشان، خواهرزاده تیمور به نام شادملک آغا در آنجا دفن گردید.

گور میر:          مقبره خود تیمور است که در جنوب غربی شهر سمرقند احداث و در سال ۸۰۶ ق تکمیل گردید. فرزند او میران شاه و نوه اش پیر محمد در آن دفن شده اند. پس از مرگ شاهرخ، الغ بیگ جسد پدرش را از هرات به سمرقند آورد و دفن کرد. آخرین فرد از خاندان تیمور که در گور میر به خاک سپرده شد، خود الغ بیگ بود. گنبد پیازی شکل این بنا از مشهورترین نمادهای معماری تیموریان و از ساخته های استاد حسین بنا از اهالی اصفهان است.

آرامگاه احمد یسوی:          مقبره احمد یسوی، عارف قرن ششم هجری است که از دیرباز مورد احترام اهالی ترکستان قرار داشت. فرمان احداث آن به سال ۷۹۹، زمانی که تیمور در فصل زمستان از آن ناحیه عبور می کرد، باز می گردد. بخش های مختلفی چون مسجد، کتابخانه، خانقاه و آشپزخانه برای آن تعبیه شده بود. اهمیت این بنا در تأثیرپذیری آشکار آن از معماری مناطق مرکزی ایران است. معمار این مجموعه، خواجه حسن شیرازی است که احتمالا پس از فتح شیراز، به دستور تیمور عازم ماوراء النهر شده بود.

مدرسة الغ بیگ:          در میدان اصلی سمرقند با نام ریگستان در زمان پادشاهی الغ بیگ ، مجموعه ای از چندین ساختمان بنا شد که قسمتی قابل توجهی از آن همچنان وجود دارد و جزئی از شاهکارهای معماری سرزمین ماوراء النهر محسوب می شود. آغاز احداث آن از سال ۸۲۰ ق و پایان آن به ۸۲۳ ق عنوان شده است. در روزگار الغ بیگ، این مدرسه مکان رفت و آمد علما و طالبان دانش بوده و از اعتبار کم نظیری برخوردار بوده است. به تصریح منابع تاریخی، الغ بیگ در مقابل مدرسه خانقاهی برپا کرده بود که اکنون اثری از آن برجا نیست. مدرسه ای از الغ بیگ در بخارا هم وجود دارد که از نمونه سمرقند آن بسیار کوچک تر است.

کاخ آق سرای:          تیمور در خاستگاه خود با نام شهر کش  یا شهر سبز، که در بخش جنوبی شهر سمرقند است، نیت ساخت قصری باشکوه و عظیم را داشت که بعد از ایجاد، نام آق سرای (قصر سفید) را بر آن گذاشتند. براساس کتیبه هایی که امروز در دست است، معماران اصلی این کاخ از اهالی آذربایجان بودند ولی در برخی از منابع، آنها را از اهالی خوارزم خوانده اند. امروزه از این بنای مجلل فقط ورودی آن پابرجاست.

مسجد جامع:          بزرگ ترین بنای ساخته شده به فرمان تیمور است که احداث آن از سال 801 ق آغاز شد. این بنا به مسجد بی بی خانم معروف و در سمرقند واقع است.

در افغانستان (هرات)

مجموعه مصلی:          در برگیرنده بناهای بزرگ و مهمی چون مسجد و مدرسه گوهرشاد، آرامگاه گوهرشاد و بایسنغر. مهم ترین معماری که در بنای این مجموعه به ویژه مسجد نقش داشته، قوام الدین شیرازی است. این مجموعه با شکوه تا اواخر قرن نوزدهم میلادی پابرجا بود تا این که به توصیه انگلیسی ها برای مقابله با سپاه روس ویران شد!

گازرگاه:          از بناهای مهم معماری عصر تیموری که با توجه به سبک و اسلوب آن، از ساخته­های قوام الدین شیرازی است. برخی کتیبه های درون بنا با خط سلطان علی مشهدی، خوشنویس معروف نیمه دوم قرن نهم است. سپس در زمان صفوی، تعمیراتی در آن انجام شد.

مجموعه سلطان حسین بایقرا:          امروز از این مجموعه عظیم، که دارای مدرسه و خانقاه مجللی بوده، تنها چهار مناره بلند باقی مانده است. تاریخ پایان بنای آن ۸۹۸ ق ذکر شده و محل دفن حسین بایقرا در آن قرار دارد.

۶. موسیقی

در میان هنرمندان فراوانی که برای دربار پادشاهان تیموری کار میکردند، جمعی موسیقی دان، خواننده و نوازنده نیز بوده است. کلاویخو از جمعی از نوازندگان نام میبرد که در بیشتر مواقع با صدای بلند در حال نواختن موسیقی بودند و یا در عروسی یکی از بستگان تیمور که گروهی از خوانندگان همراه با نوازندگان موسیقی، آواز می خواندند.

عبدالقادر مراغی که سرشناس ترین موسیقی دان عصر تیموری در قرن هشتم و نهم هجری بود. پادشاه به او لقب گوینده داده بود. او که در مراغه رشد کرده بود به دربار جلایریان در شهر تبریز دعوت میشود. تسلط او در چندین زمینه از جمله: موسیقی، ادبیات، ریاضی بود. وی حافظ کل قرآن نیز بوده است. همین خصوصیات، عبدالقادر را در نزد آل جلایر به هنرمندی برجسته تبدیل کرد. با وجود آنکه خود سلطان احمد جلایر در موسیقی ماهر و چیره دست بود، اما عبدالقادر را به بغداد دعوت میکند.

تیمورشاه بعد از تسخیر شهر بغداد  در سال ۷۹۵ ق عبدالقادر و سایر هنرمندان و صنعتگران آن روزگار را از بغداد به سمرقند تبعید میکند. او در مهمانی های تيمور، مظهر مجالس و مایه شادی سلطان و رونق آنجا بود و با دستگاه های موسیقی نظیر: قانون، عود، دف، چنگ و تنبور به نوازندگی می پرداخت. پس از مدتی به آذربایجان بازگشت و نزد میران شاه، فرزند تیمور، روزگار می گذراند. با وقوع رفتارهای ناپسند از جانب شاهزاده تیموری، که سبب برکناری او و صدور فرمان قتل اطرافیان و از جمله نوازندگان و مطربان دربار میران شاه از جانب پدرش شد، عبد القادر از فرصت استفاده کرد و گریخت. مدتی بعد با لباس مبدل به نزد تیمور آمد. کینه تيمور، موسیقیدان سرشناس را تا دم مرگ برد. هنگامی که فرمان قتل در حضور تیمور در آستانه اجرا شدن بود، وی چاره ای اندیشید و با خواندن آیه ای از قرآن با صدای خوش، مورد عفو سلطان واقع شد. عبدالقادر از این پس زندگی خود را در هرات و نزد شاهرخ به سر برده است. سال های اقامت او در هرات، توأم با آرامش و امنیت روزگار شاهرخ گشت و عبد القادر مقامی والا در نزد درباریان به دست آورد. دولتشاه سمرقندی در ذکر چهار هنرمند سرآمد عصر شاهرخ چنین می نویسد:

"اما چهار هنرمند در پایتخت شاهرخ بوده اند که در ربع مسكون به روزگار خود نظیر نداشته اند. خواجه عبدالقادر مراغی در علم ادوار و موسیقی و يوسف اندکانی در خوانندگی و مطربی و استاد قوام الدین در مهندسی و طراحی و معماری و مولانا خلیل مصور که ثانی مانی بوده".