آشنایی با معماری مسجد جامع یزد

آشنایی با معماری مسجد جامع یزد

سال ساخت مسجد جامع یزد مربوط به قرن ششم هجری است ولی امروز از آن هیچ اثری بر جای نمانده است، مسجد جامع امروز یزد در قرن هشتم هجری به جای مسجد مسجد جامع قدیم ساخته شد. در ادامه با آژانس مسافرتی چهارفصل همراه باشید تا در مورد این مسجد بیشتر بدانیم.

مورخ سرشناس، سیرو در تحلیل دقیقش از مسجد می دهد که مسجد قدیمی در شمال شرق حیاط مسجد کنونی قرار داشته است. مسجد حاضر شامل یک حیاط مرکزی مستطیل شکل به مساحت ۱۰۴۶۹۹ متر مربع و دارای گنبد و ایوانی در جهت قبله است که در طرفین این ایوان، شبستان های ستون داری ساخته شده است. شبستان جنوبی توسط راهرویی دارای گنبد به سردر اصلی مرتبط می شود. این سردر، که بارها مرمت شده است دارای هندسه متعادلی است که تناسبات این هندسه از ویژگی های بارز معماری ایران در اواخر قرن هشتم محسوب می شود؛ همچنین دو مناره مسجد در قسمت شمالی مجموعه قرار می گیرد.

مسجد جامع یزد به چند دلیل دارای اهمیت ویژه است: نخست آنکه به عنوان قدیمی ترین الگوی ساخت معماری در قرن نهم هجری، در معماری مذهبی یزد مورد تقلید فراوان قرار می گرفته است. این طرح ترکیبی از یک مقصوره دارای گنبد و یک شبستان ستون دار مستطیل شکل بسیار کشیده است. دیگر ویژگی مهم بنا کاربرد فراوان طاق هایی به فرم طاق و تویزه در شبستان هاست که تماما با کاشی معرق تزیین شده است.

ساخت مسجد جامع یزد در چند مرحله انجام شده است: دوره اول (۷۲۸ - ۷۲۴ هجری) گنبد شمالی و سردر ورودی و پی های ایوان اصلی احداث شده است. دوره دوم (پس از ۷۳۵) دیگر ایوان ها و برخی تزیینات تکمیل شده، دوره سوم (۷۹۵-۷۷۷ ه) شبستان جنوبی، راهرو و رواق های متصل به گنبد خانه شمالی به همراه نمای اصلی حیاط مرکزی و تجدید بنای سردر ورودی و تزیینات آن (که اکنون عمده آن از بین رفته است). در دوره چهارم (۸۰۹-۸۱۹ ه.) بنای شبستان ستون دار شمالی، راهروها و رواق های ارتباطی آن ساخته شده است. کتیبه ی مربوط به ایوان و تکمیل حیاط مرکزی و برخی پوشش های تزیینی (احتمالا ازارهای حیاط ازکاشی و ازارهای منبر از مرمر) در همین دوره ایجاد شده است.

دیگر کتیبه ها و نوشته های تاریخی آن، نشان از تعمیرات جزئی و تغییر و مرمت پوششهای تزیینی دارد. گنبد خانه اصلی به شکل مربع و شامل یک دهانه بزرگ مرکزی رو به سمت ایوان و در جهت گذرگاه طاق دار آن است. همین راهروها به غلام گردش های ایوان - که بعدها بر روی آن طاق هایی ایجاد شد - متصل می شود. دیوارهای کناری گنبدخانه اصلی نیز دارای دهانه های عریض مرکزگرا است ولی در طرفین آن ها دهانه ها کوچکتر می شوند. علت اینکه اندازه دهانه های مرکزی را کوچکتر از سایر دهانه ها در نظر گرفته اند این است که برای غرفه های بالای غلام گردش ها فضای خالی فراهم آید.

شبستان جنوبی -همان طور که اشاره شد- مربوط به دوره دوم ساخت مسجد و شامل شش دهانه اصلی است که به وسیله طاق هایی طویل که از نظر عرضی با هم متفاوتند، پوشیده شده است. توسط جرزهای کناری گنبد خانه و ایوان از هم تفکیک شده اند. این شبستان از طریق دهلیزی با پنج دهانه که در جهت رواق شرقی گشوده می شود به بنای اصلی متصل می شود. دیوار رو به سمت قبله دارای محرابی است و در روبروی آن راهرویی آن را توسط یک دهلیز مربع شکل به هم مرتبط می سازد، که نسبت به جهت گیری شبستان اصلی مقداری انحراف دارد؛ چراکه جهت این دهلیز هم جهت با سردر اصلی در نظر گرفته شده است. با این وجود جرزهای سمت غربی دهلیز را طوری طراحی کرده اند که با زاویه صحن حیاط مرکزی مطابقت می کند.

با این وجود دهانه های سرتاسری شبستان شمالی، از نظر عرض با جرزهای گنبدخانه و ایوان مطابقت ندارد. این تفاوت توسط دهلیزی که آنها را به شبستان مرتبط می کند و توسط چند جفت طاق باریک که از دهلیز شبستان منشعب می شود، بوجود آمده است.

گنبد اولیه که در قرن هشتم ساخته شده بر روی یک فضای هشت ضلعی شکل و  توسط فیل پوش هایی قرار گرفته است. عناصر مقرنس کاری شده، گوشه های هشت ضلعی و فیل پوش ها پر شده اند. هندسه شبستان جنوبی به صورت پنج طاقی و به شکل سه بخشی، ساخته شده است.

گنبد خانه توسط راهروهایی به دو شبستان شرقی و غربی مرتبط می شود. به دلیل وجود قوسهای سراسری (تویزه ها)، پنجره های نورگیر در بالای دیوارهای شبستان ها احداث نشده است. همچنین به طور کلی کاربرد فن طاق زنی در شبستان های شمالی بیشتر است. طاق ها در قسمت بالایی جرزها به دو بخش تقسیم شده اند و روی سه جرز از دهانه های سراسری استوار گردیده است. همچنین بخش مرکزی طاق ها همواره دارای تنوع بیشتری است. بر رأس هر طاق نورگیرهایی به شکل هشت ضلعی قرار دارد که روشنایی شبستان را تأمین می کند. از خصوصیات خاص این طاق های سه بخشی، اندازه تقریبا کوچک آنها در بخش مرکزی نسبت به همان در بخش های جانبی است.

تزئینات درون گنبد شامل طرح هندسی هزار باف است. طرح کوکبی دارای ستاره هایی هفت پر که با رنگ لاجوردی و سفید روی یک زمینه نخودی رنگ طراحی شده و پوشش روی گنبد شامل یک طرح تکرار شونده نقوش لوزی شکل متداخل با مصالح کاشی است.

محراب مسجد با تزئینات کاشی معرق در سال ۷۷۷ هجری همزمان با شبستان بخش تابستانی ساخته شده است. طاق محراب دارای تزئینات به شیوه مقرنس کاری و بدنه داخلی آن با هشت قاب مربع شکل توسط کاشی معرق پوشیده شده که بر زمینه ای از جنس سفال بی لعاب قرار گرفته است.