ایران|Iran، سرزمین پارس

معرفی شهر کازرون در دوران باستان

محوطه های پارینه سنگی دشت کازرون

دشت میان کوهی شهر کازرون به دلیل محوطه های دوره تاریخی به ویژه در دوره ساسانی همواره مورد توجه بسیاری از باستان شناسان قرار گرفته است و شاید به همین دلیل به حوزه های دیگر آن، به ویژه پارینه سنگی توجهی نشده است. جودیت پولار تنها باستان شناسی است که توانست در یک بررسی کوتاه در این حوزه، دو غار در تنگ تیکاب شناسایی کند و با توجه به وجود مصنوعات سنگی گردآوری شده که شامل ریز تیغه، سنگ های مادر ریزتیغه ای و خراشیده های انتهایی، این غارها به اواخر فراپارینه سنگی نسبت داده شده است. طی احیاء سازی نقش برجسته های تنگ چوگان، غار شکارچی به وسیله استادسرفراز در سال ۱۳۵۳ کاوش شد.

به دلیل محدودیت پژوهش های پارینه سنگی، به ویژه در این منطقه و پس از شناسایی غار چشمه ساسان در اسفند ۷۹، پس از موافقت سازمان میراث فرهنگی استان فارس، اقدام به انجام بررسی باستان شناختی این منطقه شد. هدف این بررسی، علاوه بر تلاش برای از سرگیری پژوهش های پارینه سنگی در این منطقه مهم، کشف ارتباط بین محوطه های شناسایی شده این منطقه با محوطه های مشابه در زاگرس بود.

در این بررسی از تمامی محوطه ها عکس برداری شده است و نمونه های سطحی نیز برداشت شده و از بعضی محوطه ها نیز نقشه برداری به انجام رسیده. یادآور می شوم که در این بررسی، به وضعیت جغرافیایی منطقه نیز توجه بسیار شد و تمامی منابع آبی و دیگر عوامل مطلوب زیست محیطی منطقه، تجزیه و تحلیل شد. یافته های سطحی باستانی در یک مساحت تقریبا معین به روش اتفاقی نمونه برداری و پس از آن آمارگیری و طبقه بندی شد. قطعات خردشده در این طبقه بندی جزو ضایعات شمرده شده است. پس از طبقه بندي مصنوعات سنگی طراحی و از لحاظ شکل و تکنیک ساخت مورد تجزیه قرار گرفت.

در این بررسی که می توان آن را گسترده ترین بررسی پارینه سنگی در دشتی میان کوهی کازرون دانست، تعداد ۲۷ محوطه (غار و پناه گاه صخره ای) شناسایی و بسیاری از آن ها به عنوان اثر ملی به ثبت رسید. امید است این بررسی، مقدمه ای برای پژوهش های گسترده تر باستان شناسی در این منطقه مهم باشد.

وضعیت جغرافیایی و محدوده منطقه بررسی

دشت میان کوهی کازرون به صورت یک ناودیس داراي طول ۸۶ و عرض ۹ کیلومتر است و در میان دو رشته کوه با جهت های شمال غربی - جنوب شرقی محصور شده است. کوه های دیوار شرقی شامل کوه شاهپور (ارتفاع ۱۵۵۶ متر)، دوان (ارتفاع ۲۲۵۰ متر) بر روی تاقدیس دشتک و دیوار غربی شامل کوه های گمارج (ارتفاع ۱۶۹۷ متر) و نودان بر روی تاقدیس شاه نشین است. رودخانه شاه پور به عنوان مهم ترین رودخانه منطقه از کوه های دشتک سرچشمه گرفته و پس از طی مساحت حدود ۶۰ کیلومتر وارد تنگه چوگان و پس از به وجود آوردن تراس هایی به حداقل شیب خود (حدود 4 / 1 درصد) می رسد و پس از آن به طرف جنوب غار منحرف شده و در مسیر خود به شعبه های متعدد تقسیم می گردد و یکی از حوزه های مهم کشاورزی را به وجود می آورد. دریاچه پریشان با وسعت ۴۳ کیلومتر مربع در جنوب شرقی کازرون قرار دارد.

دشت کازرون با ارتفاع بیش از ۸۰۰ متر از دریا در دامنه های کوه های آن چشمه های فعال فراوانی از جمله چشمه ساسان (بده متوسط 6 / 2 متر مکعب در ثانیه) سراب دختران (۲۹۵ متر مکعب در ثانیه) و چشمه آبگینه می باشد. به طورکلی به دلیل شرایط مطلوب زیست محیطی و هموار بودن دشت، این منطقه دارای تنوع زیست جانوری و گیاهی می باشد.

محدوده منطقه بررسی شده، از دامنه غربی کوه شاه پور در نزدیکی روستای عمویی شروع و تا دامنه غرب کوه فامور در شمال دریاچه پریشان در یک مسافت طولی ۴۰ کیلومتری ادامه می یابد. به طورکلی، دامنه کوه های شاه پور، دوان و فامور به طور غیر منظم مورد بررسی قرار گرفت.

وضعیت و مشخصات کلی محوطه های شناسایی شده

محوطه های شناسایی شده، دارای ویژگی هایی مشترک به شرح زیر است:

1. غارها از لحاظ زمین شناسی جزو غارهای کارستی افقی و دارای اندازه های کوچک و غیر فعال و پلان محوطه داخلی آن ها نیز از نوع تک مجرایی است.

٢. دسترسی آسان به منابع آبی (رودخانه و چشمه های فعال).

٣. ارتفاع کم نسبت به زمین های اطراف و دسترسی آسان به دشت (ارتفاع متوسط نسبت به زمین های اطراف حدود ۱۷ متر).

۴. شیب ملایم دامنه (شیب متوسط حدود ۱۳ درجه).

۵. چشم انداز وسیع و آفتاب گیر بودن محوطه داخلی.

۶. مساحت تقریبا وسیع محوطه داخلی و حجم عظیم نهشت درون محوطه.

۷. وجو منابع سنگی فراوان.

غارهای شناسایی و بررسی شده به ترتیب از جهت شمال غربی به جنوب شرقی دشت میان کوهی شهر کازرون شامل این موارد است:

غار گوسفند، غار چشمه ساسان، تنگ تیکاب (یک غار و ۲ پناه گاه)، تنگ مش رستمی (۳ غار و ۳ پناه گاه صخره ای)، تنگ بهمنیار (۳ غار و ۴ پناه گاه صخره ای)، تنگ بگدونی (۸غار) و غار بليان.

در سایر نواحی استان فارس جنبش جدی در امور ساختمانی در آن دوران انجام نشد، فقط تعدادی متولی در شهر کازرون به موجب مصالحه نامه های رسمی، اولی معادل ۲۷۶۰ و دومی معادل ۲۴۲۸ ذرع، اراضی ملکی خود را به حاکمان وقت اهدا کردند و در ضمن عقد، شرط نمودند اگر ساختمان نشود این صلح نامه از درجه اعتبار ساقط و اراضی به خود ایشان برگشت خواهد نمود.

معرفی دبیرستان شاپور کازرون

در ایالت فارس بسط معارف از ۱۳۰۸ که امنیت کامل برقرار گردید شروع و تا ۱۳۱۴ از طرف اهالی با محسن استقبالی که به تحصیل داشته، یک دبستان در شهر شیراز به همت آقای حاج محمد باقر بهبهانی به نام دبستان باقری تأسیس؛ یک دبستان نیز در اوز لار از طرف حاج محمد علی و حاج اسماعیل ساختمان شده و بقیه مؤسسات معارفی را خود دولت با کمک مالی شهرداری ها و اوقاف انجام و آن چه تا ۱۳۱۴ به اتمام رسیده و یا به تصرف معارف داده شده به قرار ذیل است:

دبیرستان شاه پور شهر شیراز در تاریخ ۱۳۰۹ دبستان جهرم در تاریخ 1309 دبستان اصطهبانات در تاریخ 1309 دبستان داراب در تاریخ 1309 دانش سرای مقدماتی در عمارت معروف به سالاریه در تاریخ ۱۳۰۹.

چنان که از صورت فوق ملاحظه می شود، ساختمان های ابنیه معارفی در سنوات ۱۳۰۹ تا ۱۳۱۱ توسعه خوبی یافته و ترقیات سریع آن از یک طرف مربوط به جدیت رییس معارف وقت و از طرف دیگر معاضدت استاندار بوده که هر آن مختصر صرفه جویی در صندوق اوقاف و شهرداری ها موجود شده، فورا به ترمیم و یا ساختمان دبستانی اقدام و اگر بدین منوال ادامه یافته بود، امروز معارف فارس با قدم های سریعی که در افزایش آموزشگاه ها بر می دارد دچار اشکال نمی گردید. متأسفانه از ۱۳۱۱ به بعد وقفه ای در ساختمان حاصل و در ۱۳۱۴ آقای امام اصطهبانات از عواید وقفی که ذخیره نموده بودند، شروع به ساختمان دبنایی در اصطهبانات نمودند و در نظر دارند پس از اتمام آن را تخصیص به دبستان دختران بدهند.

در حقیقت تاریخ پیدایش دبیرستان کازرون از تاریخ فوق شروع شده، معارف کازرون نیز پافشاری در اجرای تعهدات نموده، در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۹۴ آقای نیاکان نیز موازی دوهزار متر از اراضی خود را به همین منظور به اداره معارف برگذار و در ۱۷ فروردین ۱۳۱۵ حسب الامر مقام وزارت بازدید محلی به عمل آمده با در نظر گرفتن آب و هوا و مقتضيات شهر کازرون، نظریات معارف فارس را در طرز ساختمان این بنا گزارش و اداره باستان شناسی نقشه ای را که ضمیمه این مختصر است با تصویب مقام وزارت جهت اجرا ارسال داشت و تلگراف به اداره مالیه دستور داده شد یک صد و شصت هزار ریال اعتبار تخصیص به این ساختمان داده شود.

از آن جایی که وسعت ساختمان بنا و لزوم داشتن زمین بازی ایجاب می نمود که بر وسعت اراضی افزوده شود لذا از آقایان امینی و نیاکان علاوه بر اراضی که اهدا نموده بودند ۷۸۷۲ ذرع زمین جدید خریداری گردید که وسعت دبیرستان کلا بالغ بر ۱۲۳۰۰ ذرع شود و با زمین قناسی که بعدها پس از احداث خیابان بر محوطه دبیرستان افزوده شد، مساحت آن به ۱۲۵۰۰ متر مربع بالغ می گردد.

در تاریخ 13 / ۸ / 1315 طراحی بنا و پیگنی آن شروع و تصدی ساختمان به عهده آقای محمدرضا ریاضی نماینده معارف کازرون و مباشرت آن نیز به عهده آقای سعادت واگذار گردید. استاد رضا بنای اصفهای نیز از اصفهان استخدام و شروع به کار شد ليكن چون اعتبارات واصله متناسب با وسعت بنا نبود و هزینه آن با ساختمان های مهم شرکت پنبه - که قیمت مصالح را بالا برده بود، مستلزم اعتباری دو برابر بود.

اجازه اعطا گردید تا حدی که احتیاجات محلی ایجاب نماید از تعداد اطاق ها کاسته شود و از آنجایی که ترقیات روزافزون این دوره از دایره تصور ما خارج و ممکن بود به زودی زود، وضعیت بنا تکافوی احتیاجات آتی را ننماید، لذا پی گنی و فته ریزی بنای دبیرستان و عمارت مسکونی آموزگاران را از بدو امر مطابق نقشه کامل به اتمام رسانید تا هر آنگه افزایش اتاق ها مورد احتیاج واقع شود، بدون درنگ بتوان شروع به ساختمان اتاق جدید نمود.

در تاریخ 25 / ۲ / 1316 آقای محمدرضا ریاضی پس از اتمام پی کنی و شفته ریزی و حصار دبیرستان چون به داراب منتقل گردیدند آقای روح الله کشفی نماینده معارفي داراب که سابقه در امور ساختمانی داشتند به نمایندگی کازرون انتخاب و با نظارت آقای بازیار نماینده مالیه محل به اتمام عمارت قیام نمودند و چون وسایل ساختمان در کازرون ناقص و صنعتگر کافی یافت نمی شد به آقای سامی متصدی ساختمان هاي معارف فارس دستور داده شد کلیه نواقص کار را از شیراز ارسال و درهای عمارت و اثاثیه را تحت نظر اداره معارف در شیراز تهیه نموده به کازرون ارسال دارند تا به وسيله صنعت گران شیرازی در محل سوار و نصب نمایند و چون چوب و ملزومات در موقع مناسب به قیمت ارزان ابتیاع گردیده بود، دست مزد این عملیات مطابق تظامات جاریه به استاد عبدالله و استاد مرتضی محول گردید.

با وجودی که اعتبارات ساختمانی که از طرف مقام وزارت اعطا گردیده برای اتمام موزه و تکمیل ساختمان های ادارۂ معارف شیراز یک قلم منظور شد، معهذا مطابق لا حسابی که شده، هزینه ساختمانی دبیرستان شاپور تخمین بالغ بر ۲۱۰۰۰۰ ریال گردیده کمی و با در نظر گرفتن هزینه اثاثیه و پی ریزی قسمتی که ساختمان آن موکول به سنوات بعد ۔ شده و موضوع نمودن هزینه تسطیح و ۴۵۰ متر حصار و طارمی و درب ورود و ساختمان مستراح که جمع آن تقریبا بالغ بر ۱۰۵۰۰۰ ریال می شود در حقیقت ساختمان بنای دبیرستان که شامل ۱۰۵۰ متر مربع بنای معمور اصلی است بالغ بر ۱۰۵۰۰۰ ریال می شود و بنابراین هر متر مربعی ۱۰۰ ریال بدون اثاثیه تمام شده و تکمیل بقیه ساختمان هر موقع اقتضا نماید از روی این برآورد (با تغییر ننمودن دستمزد و قیمت مصالح به آسانی میسر خواهد گردید.

گرچه فعلا از ایوان شمالی عمارت استفاده شده و موقتا دو کلاس اضافی در آن جا دایر شده است و احتیاجات دبیرستان 5 کلاسه کاملا تأمین گردیده، مع هذا امیدواری حاصل است پس از فراغت از ساختمان های معارفی سایر شهرها که ایجاد آن ها از نقطه نظر معارفی و بهداشت عمومی ضرورت دارد، بقیه این ساختمان به زودي زود شروع و اهالی کازرون قدر چنین یادگاری را که وزارت معارف به آنها عطا نموده است دانسته، دانش آموزان این شهر بیش از پیش در هم سری با سایر شهرها جدیت نموده در خدمت به میهن عزیز گوی سبقت را بربایند.

معرفی مدرسه صالحیه کازرون

در شرق میدانی در نزدیکی مدرسه ای که اکنون متروکه گشته و روبه روي مسجد مدرسه، در محل مدرسه علمیه فعلی، مدرسه ای قدیمی بود به نام «مدرسه صالحیه» از آثار خیریه خواجه حسام الدین افشار کازرونی حاکم کازرون فرزند حسین علی افشار که در جمادی الاول سال ۱۱۱۷ هجری قمری قنات خیرات را که از شهر می گذشت احداث و بر اهالی وقف نمود و از عواید آن، که از دادن آب به باغ های سمت جنوب شهر به دست می آمده است، مدرسه مزبور را در سال ۱۱۱۰ هجری قمری از گچ و سنگ جهت تدریس علوم اسلامی بنا و تولیت آن را به برادرزاده خود خواجه محمدرضا واگذار نمود.

علت انتخاب نام «صالحيه» بر این مدرسه این بود که خواجه حسام الدین فرزندی داشت موسوم به آقاسيف الدين على مشهور به خواجه محمدصالح که در آن زمان می بایستی خردسال بوده باشد که تولیت مدرسه را به برادرزاده خود واگذار می نماید.

وقف نامه آب خیرات را مجتهد عصر سیدرضى الذين سلامی از نواده های سيد سلام الله احمدی (که قبلا ذكرش گذشت) نوشته و به خط زیبای شاعر و خوش نویس معروف محمدیوسف عارف تحریر یافته است.

در وقف نامه دیگری که به مناسبت مدرسه صالحيه تحریر یافته و خطاط آن نیز «عارف» مزبور می باشد آب، قنات خیرات و رقبات دیگری از قبیل بازار و کاروانسرا و حجره ها و مزارع چندی را جهت ساختن و استفاده درآمدشان در مدرسه مزبور، که «مجمع طلاب عظام و مسکن موالی کرام» بوده وقف کرده است.

پیش از تخریب بنای کهنه مدرسه صالحیه و تجدید بنای آن به صورت مدرسه علمیه صالحيه (مكتب الصادق) از مدرسه صالحه و سنگ نبشته آن عکس هایی گرفتیم که سنگ نبشه مزبور در چهار ردیف، چهار بیت فوق را بر صفحه خود نمایان می ساخت.

مدرسه صالحيه هجده حجره با ایران پیش رو و ایوان بزرگ تری در میان داشت و بالای سردرب ورودی آن نام مدرسه همراه با عبارت «آنا مدينة العلم و على بائها» از پیامبر اسلام (ص) به خط زیبا روی کاشی آبی (یا سبز رنگ کتیبه شده بود. میرزا حسن فسایی در کتاب «فارس نامه ناصری» می نویسد:

خواجه حسام الدین، مدرسه بزرگی در کازرون ساخت و چندین هزار جلد کتاب و چندین قریه و مزرعه را وقف بر آن مدرسه نموده، و آب قنات خیرات که از میان بلدة کازرون می گذرد و دو آسیاب در آن بلده از آب آن گردش می کند، از آثار خیریه خواجه حسام الدین است.

صدرالسادات کازرونی نیز در کتاب «آثارالرضا» ضمن معرفی خواجه حسام الدین افشار نوشته است:

پس مدرسه ای بنا نمود و چندین هزار کتاب و چندین قریه و مزرعه وقف بر آن مدرسه نمود.

شادروان علی نقی بهروزی کازرونی درباره کتاب خانه مدرسه صالحیه نوشته است:

از قراری که اشخاص مطلع اظهار می دارند کتاب خانه مدرسه صالحيه خواجه حسام الدین، قریب ده هزار جلد کتاب خطی داشته است، و کتاب خانه ای با این تعداد کتاب، در آن تاریخ بی نظیر بوده است. متأسفانه کتب مزبور در اثر جنگ ها و ناامنی ها و غارت های دوره افاغنه و افشاریه و زندیه، از بین رفته است.

مدرسه صالحیه در حدود دو قرن یا کمتر مورد استفاده طالبان علوم دینی و ادبی و طبی و غیره قرار گرفته و در طول این مدت اساتید بزرگ و دانشمند و نام آور و طلاب علوم مختلف که نام نامی شان زینت بخش کتب تذکره گردیده است، در آن مدرسه به تدریس و تحصیل مشغول بوده اند که برخی از این بزرگان را ذیلا نام می بریم با این توضیح که برخی از این افراد بعد از فراغت از تحصیل در همین مدرسه به تدریس اندوخته های خود می پرداختند.

مرحوم بهروزی کازرونی درباره وی در بخش اطبای کازرونی مندرج در روزنامه پارس می نویسد:

مرحوم حاجی سید حسن خطیب، علاوه بر این که طبیبی حاذق بوده، مدرس و مجتهد هم بود و در مدرسه صالحیه (مدرسه علمیه) که از مدارس معروف کازرون بوده و از بناهای خواجه حسام الدین است، تدریس می کرده و مدت ۷۰ سال به طبابت اشتغال داشته، علاوه بر این ها آن مرحوم در مسجد مدرسه که هم اکنون باقی است و نزدیک مدرسه طلبه است، امام جماعت بوده و مردم را ارشاد و دین مبین را ترویج می کرده است.

معرفی مسجد جامع شاپور کازرون

این مدرسه دینی که به صورت صلیبی ساخته شده است، در تغییرات و تعمیراتش دوره دوم یعنی در دوره پس از زلزله، فضای باز مدرسه که به طول 70 / 11 متر بود با شش پایه ستون شلجمی شکل احداث گردیده است.

در صحن مسجد که به صورت فضای باز مورد استفاده بوده است، پایه ستون های سنگی کتیبه دار، روحانیتی خاص به این مکان داده است. در جوار ایوان جنوبی که شبستاني مسجد قرار گرفته است، مدخلی مستقیما به صحن مسجد راه پیدا می کند و از قسمت شرقی نیز مکانی وجود دارد که مستقیما به محوطه منار مسجد مدرسه که به منظور اذان گفتن مورد استفاده بوده است، می رود. دهلیزهای متعدد اطراف صحن مرکزی به جای اتاق های درسی مورد استفاده قرار می گرفته است و مدرسه به صورت دو صحنی ساخته شده که محوطه بزرگ تر برای افراد ذكور (مردان) و قسمت کوچک تر جهت تحصیل و تدریس نسوان (بانوان) بوده است.

آقای سرفراز به خاطر نا آشنایی با مدارس قرن چهارم، تنها از روی بقایای بنا به مسجد یا مدرسه بود آن اشاره می کند، درصورتی که بناهای صلیبی خاص عصر ساسانی است، و تبدیل آن به مسجد در قرن چهارم یا پیش از آن صورت گرفته و مساجد آن دوران مدرس یا مدرسه جداگانه هم داشته است. پس از ویرانی شهر شاپور، معبد مزبور سال ها به صورت ویرانه بوده، تا بعد از اسلام که به صورت مسجد درآمده است و در آن تغییرات و تحولاتی هم انجام گرفته است، اما آقای سرفراز اندیشیده است که این بنا ابتدا مسجد یا مدرسه بوده، بعد ویران شده و در بازسازی تحول یافته است.

دیگر اینکه آن چه قبلا راجع به مسجد جامع شاپور با ذکر سند آوردم، با همین بقایای مسجد و مدرسه در ویرانه های بیشاپور مطابقت می کند. محمود بن عثمان در جای دیگر از این مسجد یاد کرده است و از قول ابوالحسن بن على نجار شاپوری نوشته است:

«شیخ ابو علی حسین بن حمدان، امامی قوم کردی در مسجد جامع شاپور. روزی مؤذن خواست که اقامه گوید، شیخ ابوعلی او را گفت: تعجیل مکن تا ابراهیم بن شهریار برسد. پس شیخ مرشد درآمد. شیخ ابوعلی دست بر پشت وی نهاد و گفت: فراپیش شو و امامت کن که وقتی آن آمد که اهل شاپور و کازرون به تو برخورداری یابند، و به واسطه و جهت تو نیکی ها یابند.»

مدرسه یا محل درس و مدرس مسجد جامع شاپور که جزیی از آن مسجد بوده یا هم زمان با مسجد ساخته شده و یا در زمان شیخ ابواسحق جهت آموزش قرآن و حدیث به مردم شاپور کازرون!

شیخ مرشد (ابواسحق ابراهیم) پس از آموختن قرآن در خدمت مقری ابی تمام بصری و مقری بوعلی محمد شامی، با جمعی از طلاب جهت آموزش حدیث و فقه و غیره راهی شیراز می شوند و در خدمت اساتید بزرگ آن عصر، مانند افراد زیر، مشغول تحصیل و کسب حدیث و فقه می شود: - شیخ ابو الحسن عبد الله بن محمد خرجوشی - شیخ ابو علی حسن بن احمد صفار - ابو عبدالله محمد بن جعفر ابریشمی - ابونصر منصور بن احمد قلانسی ۔ خطیب ابوعلى حسن بن عباس کرمانی ۔ ابوبکر احمدبن عبدالله - ابو حفص عمر بن حسن شیرازی - ابو الحسن علی بن احمد شیرازی - ابوزرعه عبد السلم بن قاسم شیرازی - ابو العباس احمد بن منصور شیرازی - ابوالحسین احمد بن محمد - ابو العباس فضل بن يحيی - ابو عبدالله محمد بن عبدالله.

حاجی سید حسین خطیب، در این مسجد تدریس می کرد. عالم و مجتهد و طبیب و مدرس بود و امامت مسجد مدرسه را هم بر عهده داشت و طلاب مدرسه مزبور در نماز جماعت وی شرکت می کرد.

مقارن همین احوال، آقای میرزا عباس سعادت نیز همت به تأسیس یک باب دبستان به نام سعادت کازرون نمود. که با همکاري برادر خود آقای میرزا ابراهیم سعادت اداره می شد. در این هنگام می بود که آقای خسرو مؤدبی جلا وطن کرد و مدیریت مدسه ناصری را به آقای سعادت تفویض نمود؛ ولی دیری نپایید که به آقای سید احمد مجتهدزاده که قبلا مدیر مدرسه خزعلیه بود برگزار گردید. هنوز مدیریت، مدیر قابلی را به خود ندیده بود که آقای قدسی بر آن آرمید و از آن مکان ندای احیای فرهنگ را در داد و با عزمی راسخ، موانع را مفقود کرد و ایجاد مقتضی نمود.